Tư duy phản biện là gì? Đặc điểm và cách rèn luyện tư duy phản biện

Tư duy phản biện, đây là một thuật ngữ khá quen thuộc với mỗi người. Thế nhưng, trong học tập, công việc hay cuộc sống hàng ngày bạn đã nắm rõ thuật ngữ tư duy phản biện là gì hay chưa? Tại sao tư duy phản biện là một trong các kỹ năng mềm không thể thiếu? Hay làm thế nào chúng ta có thể rèn luyện kỹ năng này một cách hiệu quả, ứng dụng vào thực tiễn? Hãy cùng khám phá tất tần tật trong bài viết dưới đây.

1. Tư duy phản biện là gì?

Tư duy phản biện (tiếng Anh gọi là Critical Thinking) là một kỹ năng tư duy quan trọng, giúp con người có thể nhìn nhận, đánh giá, phân tích và xử lý vấn đề một cách logic và khách quan. Đây là khả năng lập luận, đánh giá một vấn đề theo nhiều khía cạnh khác nhau, đặt câu hỏi, sắp xếp lập luận và đưa ra quyết định thông minh dựa trên những dữ liệu thông tin có sẵn.

tư duy phản biện

Tư duy phản biện được hình thành từ các nguyên tắc trí tuệ quan trọng, bao gồm: tính minh bạch, độ chính xác, nhất quán, phù hợp, sâu sắc trong lập luận, sự vững chắc của bằng chứng và sự công bằng trong quan điểm. Để thực hiện điều này, cần phải phân tích kỹ lưỡng các yếu tố trong mọi luận điểm như: vấn đề được đưa ra, mục tiêu, giả định và hậu quả, ý nghĩa,…

Bên cạnh đó, việc tư duy phản biện cũng cần kết hợp với một số kỹ năng để phát triển và hoàn thiện hơn, bao gồm:

2. Tư duy phản biện có mấy loại?

2.1 Tư duy phản biện tự điều chỉnh

Tư duy phản biện tự điều chỉnh là bạn tự nhận thức được và phản hồi ý kiến chủ quan, dù chúng có thể đúng hay sai. Qua đó, người có tư duy này có thể tự điều chỉnh, tự đánh giá, phản hồi lại ý kiến đó, từ đó tự hoàn thiện và đưa ra các ý kiến phù hợp nhất.

Tư duy phản biện có 2 loại là tự điều chỉnh và ngoại cảnh

2.1 Tư duy phản biện ngoại cảnh

Tư duy phản biện ngoại cảnh là quá trình trình bày quan điểm và suy nghĩ mà mỗi người tin là đúng, để phản biện với các ý kiến không chính xác về một vấn đề cụ thể nào đó. Trong bất kỳ tổ chức hay các nhóm, mỗi người thường có những quan điểm và lập luận riêng biệt, điều này có thể dẫn đến sự đối lập trong ý kiến nhằm bảo vệ quan điểm của bản thân.

Nhờ vào tư duy phản biện ngoại cảnh, chúng ta có thể học cách tổng hợp và đánh giá một cách khách quan các ý kiến và lập luận từ người khác. Điều này giúp chúng ta giải quyết các vấn đề một cách hiệu quả và đúng đắn nhất.

Xem thêm: Tư duy là gì? Đặc điểm của tư duy

3. 6 cấp độ tư duy phản biện

6 cấp độ tư duy phản biện

Cấp độ 1: Unreflective Thinker

Tại cấp độ đầu tiên này, các cá nhân ở cấp độ này thường không tự đưa ra ý kiến của mình mà chỉ dựa vào nhận định của người khác. Hành động của họ thường thiếu suy nghĩ, không sở hữu các kỹ năng cần thiết để phân tích tư duy phản biện của chính mình.

Hơn nữa, những người ở cấp độ 1 thường không sử dụng các tiêu chuẩn quan trọng trong suy nghĩ như tính lập luận logic, chính xác. Điều này dẫn đến việc họ không nhận ra sự thiếu hụt trong kiến thức và hiểu biết của bản thân.

Cấp độ 2: Challenged Thinker

Tại cấp độ này, cá nhân đã có sự hiểu biết đáng kể về vai trò quan trọng của việc tư duy phản biện và nhận biết được các hạn chế của mình. Họ bắt đầu cố gắng khắc phục điều này bằng cách trình bày quan điểm và suy nghĩ một cách khách quan hơn. Tuy nhiên, điều họ trình bày thường không đủ sâu sắc và thiếu sự tập trung.

Do nhận thức chưa hoàn toàn sâu sắc, họ có thể tự tin quá mức về khả năng của mình, cho rằng bản thân thông minh hơn người khác. Điều này tạo ra một rào cản trong việc học hỏi và phát triển tư duy phản biện lên những cấp độ cao hơn.

Cấp độ 3: Beginning Thinker

Cá nhân ở cấp độ 3 thường bắt đầu chủ động trong việc kiểm soát suy nghĩ và hành vi của mình. Họ nhận ra những suy nghĩ của họ có thể là những điểm mù và cố gắng tìm cách khắc phục.

Những người này cũng bắt đầu nhận thức về ảnh hưởng của cảm xúc và cái tôi trong suy nghĩ của họ. Điều đó cho thấy được rằng, họ bắt đầu có phản ứng nhanh hơn với những lời phê phán, chỉ trích,.. và họ có thể sử dụng chúng để điều chính suy nghĩ của bản thân.

Cấp độ 4: Practical Thinker

Những người ở cấp độ 4 sẽ nhìn thấy những thiếu xót của bản thân và phát triển những kỹ năng cần thiết để cải thiện. Bản thân những người ở cấp độ này sẽ rèn luyện suy nghĩ tốt hơn bằng việc có kế hoạch bài bản, hệ thống và các phương pháp thực hiện nhằm cải thiện bản thân ngày càng tốt hơn.

Cấp độ 5: Advanced thinker

Người ở cấp độ này đã hình thành thói quen tư duy phản biện các vấn đề trong cuộc sống, họ thường nhận biết định kiến trong suy nghĩ của chính mình và người khác. Những người này luôn nghiêm khác trong việc phê bình và có kế hoạch rõ ràng để cải thiện bản thân.

Cấp độ 6: Master Thinker

Đây là cấp độ cao nhất, nơi tư duy phản biện trở thành phản xạ tự nhiên của não bộ. Những người này có khả năng kiểm soát hoàn toàn quyết định và xử lý thông tin của họ. Mặc dù vậy, nhiều chuyên gia tâm lý học cho rằng rất ít người có thể đạt được cấp độ này.

3. Tại sao kỹ năng tư duy phản biện lại quan trọng?

Tư duy phản biện có tầm quan trọng đặc biệt trong nhiều khía cạnh của cuộc sống và phát triển cá nhân. Kỹ năng tư duy phản biện giúp bạn đánh giá thông tin, lập luận và quyết định có căn cứ hơn. Điều này đảm bảo rằng quyết định đưa ra dựa trên sự logic, suy luận có cơ sở và chuẩn mực.

Tư duy phản biện còn giúp bạn xây dựng lập luận mạnh mẽ và mang tính thuyết phục cao trong các buổi thảo luận và tranh luận.

Tư duy phản biện đóng vai trò quan trọng trong cuộc sống

Tuy nhiên, ngay cả khi có kiến thức về cách lập luận hay đặt câu hỏi, thì vẫn có những trường hợp phạm sai lầm trong quá trình vận dụng tư duy phản biện. Có thể xuất phát từ cái tôi còn cao hay đưa ra quyết định quá vội vàng thiếu tính chính xác. Và để rèn luyện tư duy phản biện tốt nhất bạn tham khảo thông tin tiếp theo.

Bạn đừng nhầm lẫn giữa tư duy phản biện và tư duy tích cực nhé, cùng tìm hiểu thế nào là tư duy tích cực?

4. Cách rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện hiệu quả

4.1 Tích cực đọc sách trau dồi kiến thức

Việc đọc nhiều tài liệu khác nhau, bao gồm sách, báo và các bài viết trên internet là một phần quan trọng trong quá trình rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện.

Sách là một nguồn thông tin phong phú và đa dạng, đọc sách giúp bạn tiếp xúc với nguồn kiến thức mới, khám phá góc nhìn mới và mở rộng tư duy. Bạn có thể đưa ra các lập luận, ý kiến và quan điểm khác nhau trong một vấn đề thông qua việc đọc sách và đánh giá chúng một cách khách quan.

Bạn có biết, việc đọc sách là cách tuyệt vời để tăng vốn từ vựng và cải thiện khả năng sử dụng ngôn ngữ. Khả năng sử dụng từ ngữ chính xác là việc thể hiện ý kiến và lập luận phản biện trở nên logic và sắc bén hơn.

4.2 Đánh giá mọi việc một cách khách quan

Đánh giá mọi việc một cách khách quan là tránh sự thiên vị, thành kiến cá nhân và đánh giá theo một chiều. Đánh giá khách quan là bước quan trọng để xây dựng lập luận logic và có căn cứ, lập luận của bạn sẽ trở nên thuyết phục và đáng tin cậy.

Đánh giá mọi việc một cách khách quan khi phản biện

4.3 Tham gia thảo luận và tranh luận

Bạn hãy bắt đầu tham gia thảo luận và tranh luận với người khác về vấn đề nào đó. Quá trình thảo luận và tranh luận là cách bạn tư duy phản biện bảo vệ cho lập luận của mình. Bạn có thể học hỏi thêm các quan điểm từ người khác, mở rộng kiến thức và cải thiện khả năng lập luận của mình.

4.4 Tư duy ngược

Tư duy ngược đòi hỏi bạn xem xét một vấn đề theo chiều hướng góc độ ngược lại hoặc trái ngược với quan điểm đời thường. Như câu hỏi quen thuộc: “Quả trứng có trước hay con gà có trước”. Điều này thách thức tư duy thông thường và mở ra khả năng xem xét vấn đề từ mọi khía cạnh khác nhau.

4.5 Học cách đặt câu hỏi

Khi bạn đặt câu hỏi cho vấn đề, bạn có khả năng khám phá thông tin một cách chi tiết hơn. Câu hỏi chính là cách rèn luyện tư duy phản biện hiệu quả, tìm hiểu sâu hơn về một vấn đề thay vì chỉ dựa vào thông tin tổng quan, tạo cho mình những lập luận logic và chính xác nhất.

Sử dụng nhiều phương pháp tư duy phản biện khác nhau

4.6 Lắng nghe ý kiến

Lắng nghe ý kiến của người khác là cách nhanh nhất để bạn tiếp cận đa góc nhìn và quan điểm khác nhau về vấn đề đang diễn ra. Điều này giúp cho tư duy phản biện của bạn trở nên đa chiều và phong phú hơn.

4.7 Tự kiểm tra và kết luận vấn đề thông qua minh chứng thực tế

Bạn cần phải xem xét và xác định tính chính xác của thông tin hoặc lập luận dựa trên minh chứng thực tế. Việc này giúp bạn đảm bảo rằng quan điểm hoặc quyết định của mình đều dựa trên thông tin đúng đắn, khách quan và công tâm nhất.

Cùng tìm hiểu thêm các bước tư duy phản biện giải quyết vấn đề

5. Đặc điểm nổi bật của người có tư duy phản biện

Dễ dàng giao tiếp với người có quan điểm khác biệt: Người có khả năng giao tiếp tốt và dám phản biện ý kiến sẽ giải quyết xung đột nhanh chóng. Khi gặp người không cùng quan điểm, họ có cơ hội tiếp cận thông tin mới, mở rộng góc nhìn đa dạng và khách quan hơn.

Sử dụng nguồn thông tin đa chiều: Họ có cái nhìn toàn diện trước khi kết luận hoặc hành động, nhờ việc tham khảo các dẫn chứng từ nhiều nguồn. Qua đó, thấy được rằng họ không vội vã quyết định mà sẽ xem xét kỹ lưỡng từ nhiều góc độ, dựa vào bằng chứng và lập luận logic.

Luôn có nhiều câu hỏi: Người có tư duy phản biện thường có xu hướng đặt nhiều câu hỏi để hiểu rõ hơn về các vấn đề. Họ không chấp nhận mọi thứ một cách mù quáng, mà thay vào đó, họ sẽ đặt câu hỏi để thách thức, kiểm tra giả định và suy xét các vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.

Đặc điểm nổi bật của người có tư duy phản biện

Không ngại thay đổi: Họ nhìn nhận vấn đề một cách khách quan và logic. Nếu điều đó mang lại lợi ích và mang tính logic, họ sẵn sàng đón nhận những thay đổi đó một cách thoải mái.

Hứng thú với phương pháp mới: Họ có xu hướng cởi mở với cách tiếp cận mới mẻ, nhưng không bị cuốn theo trào lưu mà chỉ chấp nhận nếu thấy thực sự hữu ích sau khi đã phân tích, đánh giá kỹ lưỡng.

Luôn có ý tưởng mới: Trong môi trường phù hợp, họ có khả năng đưa ra ý tưởng mới mẻ dựa trên kiến thức và kinh nghiệm của mình.

Không chú trọng quá mức vào ý kiến người khác: Họ không đặt nặng lời người khác mà tập trung vào tính logic và hợp lý của các quan điểm. Họ dựa vào dữ liệu và bằng chứng để đưa ra quyết định thay vì chỉ dựa trên cảm tính hoặc quan điểm cá nhân.

Tự tin vào chính mình: Tự tin nhưng không tự kiêu, họ hiểu rằng tư duy phản biện đòi hỏi việc đánh giá đa chiều và quyết định dựa trên bằng chứng logic.

Xem thêm: Tư duy đột phá là gì? 7 nguyên tắc cơ bản của tư duy đột phá

6. Những điều cần tránh để phát triển tư duy phản biện

Những điều cần tránh để phát triển tư duy phản biện

  • Thói quen bản thân: Thường chúng ta chỉ nhìn nhận vấn đề một cách nông cạn và chủ quan, việc này ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng tư duy phản biện vì thiếu sự phân tích, đánh giá và xây dựng lập luận chính xác.
  • Cái tôi quá cao: Đây là yếu tố khiến nhiều người tự tin thái quá, không chấp nhận nghe và học hỏi từ người khác. Điều này gây cản trở lớn trong việc phát triển tư duy phản biện, khi mà sự tự mãn cản trở việc tiếp nhận thông tin và góc nhìn mới, dẫn đến suy nghĩ mang tính chủ quan.
  • Thái độ bảo thủ: Những người bảo thủ thường từ chối lắng nghe, tiếp thu ý kiến và luôn tin rằng họ luôn đúng. Hậu quả là họ luôn bảo vệ quan điểm của mình và mắc kẹt trong tư duy sai lệch.
  • Sự lười biếng: Những người lười suy nghĩ không thích tranh luận hay đưa ra ý kiến cá nhân. Điều này dẫn đến việc thiếu tự tin, thiếu trách nhiệm và không muốn suy nghĩ, thường để mọi sự quyết định cho người khác.
  • Tư duy bầy đàn: Loại tư duy này hạn chế sự sáng tạo của mỗi cá nhân, khiến mọi người chỉ nghe theo ý kiến số đông. Trong một tập thể, sự đồng thuận từ nhiều người thường quan trọng hơn bản chất đúng sai của vấn đề. Vì thế về lâu dài, tư duy bầy đàn sẽ làm mất đi tính độc lập và sự tự tin của cá nhân, khi họ không dám khác biệt, ngần ngại đổi mới và thường theo chân người khác.

Đọc thêm: Cách rèn luyện kỹ năng tư duy sáng tạo hiệu quả

7. Ví dụ về tư duy phản biện

Giả sử bạn đã nghe một tin tức nổi bật trên mạng xã hội về một sự kiện quan trọng sắp diễn ra. Tuy nhiên, bạn bắt đầu cảm thấy nghi ngờ về tính đáng tin cậy của thông tin này. Vì có thêm luồng thông tin thứ hai rằng tin tức này chỉ đang câu like, câu view chứ không có thật.

Đầu tiên, bạn cần đặt ra những câu hỏi về nguồn tin này:

  • Ai là người chia sẻ tin này?
  • Có nguồn thông tin chính thống nào khác xác nhận sự kiện này diễn ra không?

Tiếp theo, bạn cần phân tích cũng như kiểm tra nguồn thông tin này. Bạn xem xét các dấu hiệu có thể nguồn tin là giả mạo, có thể kiểm tra từ các nguồn tin khác đăng về sự kiện này có tính logic nguồn gốc đăng có rõ ràng thông tin hay không. Nếu không có nguồn thông tin chính thống xác nhận về sự kiện này, bạn hãy cảnh giác về độ tin cậy của tin tức đó.

Dựa trên các thông tin đã kiểm tra và sự nghi ngờ của bạn, bạn đưa ra kết luận rằng tin tức này không đáng tin cậy. Và thay vì chia sẻ thông tin mà bạn không tin tưởng hay đưa quyết định vội vàng, bạn quyết định theo dõi tình hình, tìm kiếm thêm nguồn đáng tin cậy và duyệt thông tin một cách khách quan và công tâm.

8. Các cuốn sách hay về tư duy phản biện

8.1 Kỹ năng tư duy phản biện của người Nhật (Kanagawa Akinori)

Cuốn sách “Kỹ năng tư duy phản biện của người Nhật của tác giả Kanagawa Akinori, dường như là một nguồn tài liệu hữu ích để phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Cuốn sách hướng dẫn rõ ràng và cụ thể, độc giả có thể áp dụng vào cuộc sống hàng này.

Không chỉ giới thiệu lý thuyết, cuốn sách còn cung cấp các ví dụ, bài thực hành và câu chuyện thực tế để độc giả có thể thực hành ngay và phát triển kỹ năng này.

Kỹ năng tư duy phản biện của người Nhật (Kanagawa Akinori)
Kỹ năng tư duy phản biện của người Nhật – Tác giả Kanagawa Akinori

8.2 Tư duy nhanh và chậm (Daniel Kahneman)

Sách ‘Tư duy nhanh và chậm” của tác giả Daniel Kahneman là một tác phẩm xuất sắc về tâm lý học và tư duy con người. Cuốn sách giải thích khái niệm về hai chế độ tư duy là “Tư duy nhanh” và “Tư duy chậm”, độc giả hiểu rõ hơn về việc phân tích thông tin và đưa ra quyết định. Bạn có thể khám phá các sai lầm thường gặp trong tư duy con người và cách đánh giá sai lầm.

Ngoài ra, tác giả còn cung cấp các ví dụ và ứng dụng thực tiễn các khái niệm được nêu trong cuốn sách, độc giả có thể theo dõi và thực hành ngay.

Tư duy nhanh và chậm - Tác giả Daniel Kahneman
Tư duy nhanh và chậm – Tác giả Daniel Kahneman

8.3 Lối mòn của tư duy cảm tính (Ori Brafman, Rom Brafman)

Lối mòn của tư duy cảm tính được hai tác giả Ori Brafman và Rom Brafman khai thác sâu về tư duy cảm tính và cách kiểm soát cảm xúc trong cuộc sống. Cuốn sách giúp bạn hiểu rõ về tầm quan trọng của việc hiểu và điều khiển cảm xúc của mình, vượt qua những tác động tiêu cực.

Cuốn sách không thể thiếu những ví dụ và bài học thực tế dành cho độc giả về cách áp dụng tư duy cảm tính vào cuộc sống cá nhân và công việc.

Lối mòn của tư duy cảm tính - Tác giả Ori Brafman, Rom Brafman
Lối mòn của tư duy cảm tính – Tác giả Ori Brafman, Rom Brafman

8.4 Kỹ năng tư duy logic (Shibamoto Hidenori)

Tác giả Shibamoto Hidenori đã sáng tác ra cuốn sách mang tên “Kỹ năng tư duy logic”. Cuốn sách hướng dẫn chi tiết về cách phát triển tư duy logic. Nó giải thích các khái niệm cơ bản cũng như các ví dụ minh họa để độc giả hiểu rõ hơn về quá trình tư duy logic.

Tác giả giới thiệu nhiều kỹ thuật và công cụ có thể áp dụng trong việc phân tích vấn đề và xây dựng lập luận mạch lạc. Cuốn sách không chỉ tập trung vào lý thuyết mà còn đề cập đến cách áp dụng tư duy logic trong cuộc sống hàng ngày.

Kỹ năng tư duy logic - Tác giả Shibamoto Hidenori
Kỹ năng tư duy logic – Tác giả Shibamoto Hidenori

8.5 Cẩm nang tư duy phản biện (Richard Paul, Linda Elder)

Cuốn sách “Cẩm nang tư duy phản biện” dường như tập trung vào việc giải thích bản chất và khái niệm của tư duy phản biện. Điều này giúp độc giả xây dựng cơ sở kiến thức vững chắc về tư duy này.

Cuốn sách trở thành một nguồn thông tin hữu ích để rèn luyện kỹ năng tư duy phản biện. Bởi, chúng cung cấp công cụ thực hành để bạn áp dụng vào trong thực tế.

Cẩm nang tư duy phản biện - Tác giả Richard Paul, Linda Elder
Cẩm nang tư duy phản biện – Tác giả Richard Paul, Linda Elder

Rèn luyện tư duy phản biện là một quá trình liên tục và đòi hỏi sự kiên nhẫn cũng như thực hành. Nó có thể giúp bạn trở thành một người ra quyết định thông suốt và hiệu quả hơn. Hãy vận dụng một cách triệt để những thông tin chia sẻ ở trên bạn nhé!

Cùng với đó, chúng tôi có cung cấp các chương trình đào tạo sẽ việc tư duy phản biện của bạn hiệu quả hơn, cùng xem ngay các khóa học đó ngay dưới đây:

Đăng ký nhận bản tin

Hãy gửi thông tin để không bỏ sót bất kỳ tin tức hoặc chương trình khuyến mãi từ Học Viện PMS

    Trả lời

    Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *